‘Het boeddhisme is wel degelijk een religie’
‘Er is nog vrijwel geen Indiaas boeddhistisch geschrift echt wetenschappelijk bestudeerd.’ Die uitspraak durft prof.dr. Jonathan Silk, de enige hoogleraar boeddhisme in Nederland, wel voor zijn rekening te nemen. Met een zekere afgunst kijkt hij naar zijn collega’s die de teksten van het Nieuwe Testament bestuderen. ‘We lopen eeuwen achter met de tekstkritiek. Er zijn bijvoorbeeld nog nauwelijks studies die originele boeddhistische teksten, geschreven in het Sanskrit, vergelijken met de vertalingen daarvan in het Tibetaans of Chinees.’ Er is werk te doen.
Stiefkindje
De rol van het boeddhisme in Azië negeren is net zo absurd als het ontkennen van de rol die het christendom heeft gespeeld in de geschiedenis van het Westen, stelt Silk. Het Boeddhisme is immers de enige culturele factor die het concept ‘Azië’ enige zin geeft. Hoe kan het dan, vraagt hij zich af, dat de studie van het boeddhisme nog steeds zo’n stiefkindje is in de wetenschappelijke wereld?
Eigen boezem
Silk: ‘Voor een deel ligt de schuld in het koloniale verleden, dat Azië alleen maar interessant vond in relatie tot Europa. Maar tegelijkertijd moeten wij, boeddhisme-onderzoekers van nu, de hand in eigen boezem steken. We hebben te weinig laten zien hoe belangrijk het boeddhisme is. Te weinig aansluiting gezocht bij de grote vragen van de vergelijkende godsdienstwetenschappen, en niet voldoende duidelijk gemaakt waarom bijvoorbeeld de boeddhistische filosofie belangrijk is voor de filosofie in het algemeen.’
Indiaas boeddhisme
Silk werd ooit als Amerikaans student op het spoor van het boeddhisme gezet tijdens een uitwisselingsjaar in Japan. Nu is hij expert op het gebied van het Indiase Boeddhisme, en zijn Sanskrit en andere Indiase talen als Pali zijn belangrijkste talen, hoewel hij ook Tibetaans, Chinees en Japans leest. Hij bestudeert de vroegste teksten van het boeddhisme. De Boeddha leefde in de vijfde of zesde eeuw voor Christus, maar de eerste schriftelijke verwijzing naar het boeddhisme, en naar bestaande boeddhistische literatuur, is te vinden in een inscriptie uit de derde eeuw voor Christus. Silk bestudeert vooral teksten van het Mahāyāna-boeddhisme uit de eerste eeuwen na Christus.
Puzzel met gaten
Teksten, teksten en nog eens teksten. Hij kan er niet genoeg op hameren. De belangrijkste taak waarvoor onderzoekers van het Indiase Boeddhisme staan is het verzamelen, reconstrueren en vergelijken van teksten. Of liever: van wat er bewaard is gebleven van die teksten. Alleen dan kan stukje bij beetje de puzzel worden gelegd – met de onvermijdelijke gaten – op basis waarvan een beeld van het Indiase boeddhisme kan worden gereconstrueerd. ‘We moeten helemaal bij het begin beginnen.’
Levende bronnen
Minstens zo belangrijk is echter het boeddhisme van nu, de levende traditie, die zich blijft ontwikkelen. Essentieel voor Silk zijn dan ook de contacten met boeddhisten in Azië zelf, die zowel collega’s zijn als ‘levende bronnen’. Er ligt dus een werkterrein bloot in Leiden, dat daar echter, met zijn focus op wereldgodsdiensten, op Azië, en op de voor het boeddhisme relevante talen, goed voor is uitgerust, zo meent Silk.
Boeddhisme is een religie
Overigens is volgens Silk het boeddhisme wel degelijk een echte religie, en niet alleen maar een filosofie of een way of life, zoals hij keer op keer moet horen. Dat ontkennen is meer dan een alibi voor westerlingen om zich boeddhist te kunnen noemen zonder hun eigen godsdienst af te hoeven zweren, aldus Silk. ‘Het betekent eigenlijk dat je het boeddhisme niet serieus neemt. Als je ontkent dat het boeddhisme een religie is, maak je het tot iets vrijblijvends, iets dat erbij komt, en ontneem je Aziatische boeddhisten in feite hun intrinsieke, autonome traditie. Voor onderzoekers zou het een weigering betekenen om de boeddhistische traditie in al zijn veelvoudigheid en complexiteit te bestuderen. Wat natuurlijk niet wegneemt dat het interessant is om te bestuderen waarom het boeddhisme voor veel mensen in het westen zo aantrekkelijk is geworden.’
