Sociaal-culturele antropologie veel ouder dan gedacht
De multiculturele achtergrond van Duitstalige onderzoekers in achttiende eeuws Rusland vormt de basis van de sociaal-culturele antropologie. Hun etnologische manier van denken ontwikkelde zich al in de achttiende eeuw, stelt Han Vermeulen. In zijn proefschrift plaatst hij ze in hun historische en politieke context.
Eenzijdig
‘Grosso modo zijn er twee visies op de geschiedenis van de antropologie’, vertelt Vermeulen. ‘De eerste gaat ervan uit dat de antropologie een jonge wetenschap is die pas rond 1860 ‘wetenschappelijk’ werd met Tylor, Bastian en andere sociaal evolutionisten. Volgens de andere gaat het om een oude wetenschap die al in de oudheid werd beoefend door historici als Herodotus en Tacitus, in de middeleeuwen door reizigers als Willem van Rubroeck en Marco Polo en tijdens de grote ontdekkingsreizen van Columbus tot James Cook. In de negentiende eeuw werd die wetenschap tenslotte geïnstitutionaliseerd.’ Volgens Vermeulen zijn geen van beide visies onjuist, maar wel eenzijdig omdat de achttiende eeuwse ontwikkelingen in Rusland en Duitsland over het hoofd worden gezien.
Specificaties
Het is van belang hierbij te bepalen welke soort antropologie en welk object men op het oog heeft. Is dat de sociale of culturele antropologie (de term is pas uit twintigste eeuw) of de etnografie van de klassieke auteurs? Vermeulen: ‘Meestal blijven zulke specificaties buiten beschouwing en heeft men het over ‘de’ antropologie.’ Hij vindt dat het voor historische doeleinden belangrijk is om juist wel aandacht aan de diverse soorten antropologie te besteden. ‘Uitgangspunt daarbij is de vraag, hoe wetenschappers deze vakken in een bepaalde periode definieerden en hoe zij hun eigen positie daarbinnen bepaalden.’ Vermeulen wil de ontwikkelingen vanuit de toenmalige ideeën en standaarden analyseren.
Menskunde
‘Er bestaan meerdere opvattingen van antropologie’, zegt Vermeulen. De fysische antropologie begint al in de achttiende eeuw met medici en biologen zoals Linnaeus en Buffon. Deze tak van wetenschap werd in de negentiende eeuw met antropologie of menskunde gelijkgesteld. De filosofische antropologie sluit aan bij filosofen als Immanuel Kant en Johann Gottfried Herder. De wortels van de sociale of culturele antropologie liggen bij de Völkerkunde en Volkskunde die vanaf 1771 door historici in Göttingen werden ontwikkeld. Vermeulen: ‘In dit rijtje noemt men de etnografie meestal niet als zelfstandige discipline, omdat men ervan uitgaat dat die zo oud is als de mensheid zelf.’ Tegen deze opvatting neemt hij stelling. ‘Het beschrijven van volken was een aparte wetenschappelijke bezigheid, die zeker niet door iedere onderzoeker werd bedreven.’
Multicultureel
‘De etnologische manier van denken werd door Duitstalige onderzoekers in het multiculturele Russische, Duitse en Oostenrijkse Rijk gesystematiseerd en overgenomen door geleerden in andere landen van Europa en de Verenigde Staten’, vertelt Vermeulen. De etnologie kwam voort uit de geschiedschrijving, onder invloed van de historische linguïstiek, en als aanvulling op de geografie, de sociale filosofie en de antropologie. ‘Daarbij heeft de opvatting van de filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz grote invloed uitgeoefend. Volgens hem kan bij de studie van volken alleen het vergelijkend onderzoek van talen antwoord geven op vragen naar oorsprong, herkomst en verwantschap.’ Deze opvatting werd vervolgens door de historicus Gerhard Friedrich Müller overgenomen.
Sjamanen
In Siberië bezocht Müller bijna alle volken, sprak hij met tal van sjamanen en andere specialisten, en onderzocht hij de archieven van alle Russische nederzettingen om erachter te komen hoe oud ze waren en wat er bekend was over de volken die daar woonden. Vermeulen: ‘Müller heeft een volkenkundig programma ontwikkeld. In Rusland gaf hij rond 1740 als eerste vorm aan de gedachte een systematische beschrijving van alle volken te ontwikkelen, met als doel de wetenschappelijke vergelijking daarvan. Hij stimuleerde andere jonge geleerden om volkenkundig onderzoek te doen. Müllers idee van een algemene beschrijving van volken werd door August Ludwig Schlözer rond 1770 uitgebouwd tot een algemene volkenkunde.’ Schlözer was waarschijnlijk de eerste die het woord Völkerkunde gebruikte. De historicus Adam Franz Kollár in Wenen maakte daar rond 1780 etnologie van ‘de studie van volken en naties’.
Geen romantische wetenschap
Vermeulen concludeert dat de sociaal-culturele antropologie niet alleen veel ouder is dan vaak wordt aangenomen, maar ook dat zij in een andere vorm tot stand kwam dan werd gedacht. Bij het ontstaan van de sociaal-culturele antropologie gaat het niet om antropologie maar om volkenkunde of etnologie. Dat was geen romantische wetenschap maar een empirische, beschrijvende en vergelijkende wetenschap die ontstond uit de Verlichting in het tijdperk van empirisme, absolutisme, imperialisme en universalisme. Het object van de volkenkunde was niet ‘de Ander’ of ‘andere volken’ maar ‘alle volken’ van alle tijden en continenten. De beperking van het object tot uitsluitend ‘niet-Westerse volken’ vond veel later plaats, vermoedelijk pas in de twintigste eeuw.
Koude Oorlog
Vermeulen: ‘Het is eigenlijk een erfenis van de Koude Oorlog dat dit in West-Europa onbekend is. Hier is men volledig op de overzeese expansie gericht. Dat er in Rusland parallel ook een expansie over land plaats vond, wordt over het hoofd gezien. In Oost Europa is het onder historici wel bekend dat achttiende eeuwse Duitse onderzoekers in dienst van de Russen veel aandacht aan de studie van volken besteedden. Historici als Winter, Mühlpfordt, Donnert, Hoffmann en Hintzsche bestudeerden de toenmalige bronnen en gaven die deels uit. Maar zij hadden weer geen verstand van de geschiedenis van de sociaal-culturele antropologie en konden het belang van de vondsten die ze deden niet inschatten. Het is echt een mooi geval van West meets East dat het gelukt is die gegevens in het internationale debat over de identiteit van de antropologie te introduceren. Daarmee kan de discussie over ouderdom en disciplinaire identiteit van de antropologie opnieuw worden aangezwengeld.’
